Leegte en geen zelf, simpel en practisch

Door: Marnix van Rossum

We doen er alles aan om een gevoel van leegte te voorkomen. Daten, drinken, sporten, kinderen, verbouwen, drukke baan. Leegte vinden we inhoudsloos en we willen natuurlijk wél iets betekenen voor de wereld. Boeddhisten denken daar anders over. Voor hen is leegte het hoogst haalbare. Waarom heeft leegte voor veel mensen zo’n negatieve bijsmaak en hoe kunnen we leegte (volgens de boeddhistische definitie) omarmen.

We kennen de prettige kant van leegte en ruimte niet goed. We zien vaak alleen de negatieve kant ervan. We geven leegte, eenzaamheid of saaiheid liever geen aandacht,of hebben niet door hoe het ons beïnvloedt. Het opmerken en het onderzoeken is belangrijk.

“Juist door het negatieve aspect op een wijze aandacht te geven, kunnen we ons op den duur positiever voelen. De oorzaak van eenzaamheid zit namelijk vooral in jezelf. Ik voelde me bijvoorbeeld minder eenzaam toen ik alleen in kloosters en meditatiecentra leefde, dan met honderden vrienden in Amsterdam. Waarom? Ik gaf mijn innerlijk meer aandacht en leerde mijn gevoelens niet zo persoonlijk te zien.

In de boeddhistische visie is er geen gefixte status quo. De Dalai Lama zegt dat hij iedere dag als een nieuwe dag beleeft, waarin hij weer een kind is dat leert. Die gedachte vindt je ook in Zen, waar gezegd wordt dat je een volle beker niet kunt vullen en de beker (je eigen geest) leeg dient te zijn. Dat geldt ook voor je identiteit en geloofsovertuigingen, zij moeten niet je hele leven hetzelfde blijven.

“De Boeddhisten gaan er vanuit dat de reden dat de Boeddha bevrijd raakte van zijn lijden was dat hij ontdekte dat er geen “losse zelf” is. De Boeddha moedigt mensen wel aan om deze diepere waarheid niet zo maar aan te nemen, maar juist op zoek te gaan naar die ’zelf’.  Vipassana is een belangrijke meditatievorm uit het boeddhisme waarmee je inzicht krijgt in dat  ‘geen zelf’, of wat de Tibetanen ‘leegte’ noemen. ‘Vi’ betekent dieper (of op een speciale manier) en passana betekent ‘zien’. In plaats van te leven in en te reageren op de wereld van inhoud en concepten, kijkt de mediterende bij vipassana dieper in zichzelf. Wat is de eigen directe en belichaamde ervaring, zonder labels? Ontdekt kan worden dat we bestaan uit een veld van veranderingen, vibraties, biologische processen, mentale toestanden en allerlei gewenningen, maar dat een losstaand ’ik’ (dat alles onafhankelijk bepaalt)  niet te vinden is. Vipassana kan gezien worden als een soort brug tussen de wereld van naam en labels, naar een diepere werkelijkheid, die ook wel de ultieme werkelijkheid wordt genoemd.

Deze ultieme werkelijkheid wordt in het Tibetaans boeddhisme ‘leegte’ genoemd. “Dit wordt nog al eens verkeerd begrepen”, want ze bedoelen niet dat er niets is. Wat leeg is, is dat stukje identiteit dat wij wel in dingen ervaren. Leegte gaat dus op een bepaalde manier samen met identiteit. Een bekend Tibetaans gezegde is: ‘Leegte is vorm en vorm is leegte’. Als je leegte en identiteit tegelijk kunt zien, zal je dat tot in de diepte kunnen doen ontspannen”.

Een alternatief verhaal

Leegte in het boeddhisme kan je misschien ook zien als een behulpzaam ‘’alternatief’’ verhaal.  Een voorbeeld: irritatie t.o.v. je partner. Er ontstaat een verhaal in je geest. Waarom doet hij of zij niet zo of zo. Iedere keer weer dit of dat. Irritatie en woede komt op, maar dan is er een alternatief verhaal. Ach hij/zij is moe, hij/zij hielp me eerder zo lief. Dan is er weer kalmte en liefde. Zo kan nadenken over leegte ook helpen om een ander idee van de werkelijkheid te geven, waardoor we moeilijkheden kunnen loslaten. Een monnik vroeg me eens, waar is de tafel? Ik wees hem aan, maar overal waar ik wees liet hij zien dat het niet de tafel is. Waar is de tafel? Is de tafel niet ook de boom, de bedenker, of de vrachtwagen die de onderdelen transporteerde? Was een er van er niet, was er dan deze tafel? Is het niet afhankelijk van ons? Hoe wij het gebruiken? En heeft niet iedereen een ander gevoel bij dezelfde tafel? De conclusie was dat de tafel, ook al lijkt deze op zichzelf te staan, meer een soort samengaan van allerlei zaken is en vooral een menselijke projectie is. Dat geldt ook voor jezelf, zei de monnik.

De  ‘ik’ als projectie

“De IK is ook te zien als een soort projectie, een truckje van de geest”. Net als het ’weer’ een soort projectie is. Bestaat weer? Weer bestaat niet op zichzelf, als iets losstaands, maar is meer een label dat we plakken op het samenkomen van de wolken, lucht, zon, wind of regen? Toch lijkt ’het weer’ een ding te zijn dat we bovendien goed of slecht vinden. Net zo zouden we een label op onszelf plakken en zo zijn wij goed of slecht, maar eigenlijk zijn we vooral goed dat we er zijn, net als de wolken en de zon.

De filosofie van ‘leegte’ en ‘geen zelf’ is misschien niet iets waar je je teveel mee bezig moet houden wanneer je je niet stabiel voelt. De meest leraren adviseren daarom om eerst te mediteren op bijvoorbeeld het volgen van de adem tot men zich kalm voelt, of tot men in een toestand raakt  van ‘eenpuntigheid en innerlijk genot’ zoals in Samadhi (concentratie), alvorens de geest te richten op deze diepere dilemma’s. Het is een de reden voor veel westerse boeddhistische leraren, zoals Jack Kornfield (voormalig boeddhistisch monnik en klinisch psycholoog) om voor veel mensen eerst psychotherapie te adviseren voor over te gaan op vipassana.

”EERST EEN GEZOND EGO VOOR JE JE BEZIG GAAT HOUDEN MET EGOLOOSHEID?”

Anders kijken naar leegte

Mindfulness-beoefening is voortgekomen uit dit idee van zelfloosheid. Het leert je om te kijken naar gedachtes en gevoelens als slechts gedachtes en gevoelens, die voorbij trekken. Zonder dat je je ermee identificeert. Normaal voelen we iets, horen of zien we iets en dan komt de gedachte over wat dat is. Dat is de ‘’ik’’. Deze persoon kijkt me niet aan, dus hij vindt me niet aardig. De geur van die persoon is niet lekker, wat een irritant persoon.De Boeddha zei:

‘wanneer in het zien, alleen het zien is, in het horen alleen het gehoorde,  in het gevoelde, alleen het gevoelde, in het kennende alleen het kennende, dan zul je zowel niet bij dit zijn, als niet bij dat, niet hier of daar. Dit is het eind van lijden” (UD 8).

MINDFULNESS is een waardevolle techniek om vrijer te kunnen leven en je zou kunnen zeggen dat het is afgestemd op een diepere werkelijkheid.

Hoe helpt deze filosofie je in de praktijk? Als personen niet op zichzelf goed of slecht zijn, hoe kan het dan, dat we dat wel sterk kunnen voelen? Bijvoorbeeld in emotioneel geladen situaties kun je oefenen door met mindfulness op zoek te gaan naar diepere oorzaken. “Bijvoorbeeld: iemand scheldt je uit en je wordt boos. Je kunt gevoel (boosheid) zien als slechts gevoel en daarin je vrede hervinden. Je kunt de situatie ook gebruiken om meer te weten te komen. Je eigen interpretatie bijvoorbeeld. Jij interpreteert die boosheid als disrespect, maar misschien was het een grapje, of is het een waardevolle tip. Het heeft ook te maken met je aannames, wensen, of geloofsovertuigingen. ‘Mensen moeten mij met respect behandelen” kan een geloofsovertuiging zijn. Als je die niet hebt, denk je dat je dan kan boos worden?

Dit soort zelfbevraging kan je helpen om tot meer inzicht in jezelf te komen. Het ontstaan en vasthouden aan negatieve emoties komt namelijk bijna altijd voort uit een tunnelvisie en het is inzicht daarin die ons bevrijdt, zei de Boeddha. Bij elke psychotherapie wordt over het algemeen gewerkt naar inzicht en dat verlicht de moeilijkheid altijd. We leren moeilijke ervaringen uit onze jeugd niet meer zo persoonlijk te nemen. Waarom? Omdat we zien dat onze  ’persoon’  niet de oorzaak was. Het kind was niet de oorzaak dat de ouders problemen hebben, al voelt dat voor een kind soms wel zo.

Je kunt ook nog op andere manieren de situatie bevragen. Door te denken over een bredere achtergronden en meer oorzaken waarom de dingen om ons heen zo gebeuren. Misschien klopt ons gevoel wel en hebben we best reden om boos te zijn en kunnen ons tegelijk afvragen waarom iemand zoiets doet. Hoe maakt de geschiedenis van die persoon hem of haar op deze manier? Als we dat zien kan de boosheid soms als vanzelf verdwijnen en er kan zelfs compassie ontstaan. Deze persoon zal namelijk vast niet alleen met jou in de clinch liggen en veel gedoe hebben in zijn of haar leven.

Het komt er op neer dat het goed is ons uit te dagen meer oorzaken en interpretaties te zien dan onze eerste impuls doet vermoeden”.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief
Wordt op de hoogte gehouden van cursussen, retraites, nieuwe boeken en artikelen.
We sturen nieuwsbrieven incidenteel en delen, of verkopen je email niet aan derden.