Meditatie in plaats van medicatie

Door Marnix van Rossum

Vaak wordt niet gekeken naar de oorzaak van ADD en aanverwante stoornissen, maar willen artsen je zo snel mogelijk op de juiste medicatie inregelen. Medicatie kan goed helpen, maar zijn de symptomen niet op een andere manier te bestrijden? Mijn weg naar innerlijke rust en zelfacceptatie voerde mij langs vele tempels en kloosters.

Steeds vaker diagnose ADD/ADHD

Steeds meer kinderen en (jong)volwassenen worden gediagnosticeerd met Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), (ADD) en aanverwante stoornissen. Een schatting is dat tegenwoordig wereldwijd tussen de 5% en 10% van de kinderen last heeft van ADHD/ADD-symptomen (Friedman-Hill, Wagman, Gex, Pine, Leibenfult, & Ungerleider, 2010). Karakteristiek voor ADHD en ADD zijn onder andere: snel afgeleid zijn, rusteloosheid, lage taak volhouding, lage frustratietolerantie, vergeetachtigheid en het lastig vinden te functioneren in groepssituaties. De symptomen van ADHD/ADD worden vaak bestreden door het toedienen van psychostimulantia. De afgelopen tien jaar is in Nederland, evenals in de meeste andere westerse landen, het aantal gediagnosticeerde kinderen dat psychostimulantia, zoals de middelen Ritalin, Concerta en Medikinet, krijgt voorgeschreven sterk gestegen. Deze middelen bevatten echter methylfenidaat en vallen onder de Opiumwet. Ook is een lange lijst bijwerkingen bekend waaronder: agressie, gewelddadig gedrag, psychose, manie, prikkelbaarheid en suïcidaliteit (Rapport European Medicines Agency pagina 60, 2009). Snelle euforie, afname van de eetlust, slaapproblemen, buikpijn en hoofdpijn worden tevens als neveneffecten genoemd (Hodgkins, et al., 2012). Over de langetermijneffecten van langdurig gebruik van methylfenidaat is nog weinig bekend. De diverse specialisten zijn het er niet over eens of het op den duur schadelijk kan zijn. Als je niets aan de symptomen doet, schijn je echter ook risico’s te lopen aldus enkele doktoren.

Medicatie

Terwijl de ene groep patiënten ervaart dat ze door medicatie hun aandacht beter bij hun werk kunnen houden en zich rustiger voelen, is er ook een groep waarbij de medicatie niet aanslaat. De reden waarom medicatie toch als primaire oplossing wordt gestimuleerd, is deels te danken aan de marketingkracht van de betrokken farmaceutische bedrijven. Ook het heersende beeld dat problemen vooral zijn te verhelpen met medicatie draagt hier aan bij. Tot slot lijkt ook onze samenleving een rol te spelen. De toenemende prestatiedruk maakt het er niet eenvoudiger op. Leerlingen moeten meer dan ooit aan bepaalde ‘gemiddelde’ eisen voldoen. Je moet ‘normaal’ functioneren op school in de vaak toch al drukke klassen en goed scoren op (CITO-)toetsen om toegelaten te worden tot het vervolgonderwijs. De aandacht is veel minder gericht op het ontwikkeling van unieke en authentieke kwaliteiten. Je moet je confirmeren aan de eisen van deze tijd. Ik merkte zelf weinig verandering na het nemen van medicatie. Wel werd ik er gespannen van en had het idee verder van mijn gevoel verwijderd te raken. Dit zette mijn aan om op zoek te gaan naar een alternatief.

Alternatieven

Er zijn alternatieven bekend voor medicatie of therapieën die met medicatie kunnen worden gecombineerd zoals coaching of cognitieve gedragstherapie gebruikt. Ook kan je het RED Pelsscher dieet volgen. Door het elimineren van bepaalde voedselbronnen verminder je de symptomen van ADD-ADHD. Het effect hiervan is nog niet wetenschappelijk bewezen maar veel volgers zeggen hier baat bij te hebben. Ook (mindfulness) meditatie wordt steeds vaker genoemd als een ´gezond´ alternatief voor medicatie. Meditatie is in wezen een aandachtstraining. En het klinkt logisch: een aandachttraining voor een aandachtstoornis.

Verschillende meditatiemethodes belicht

Meditatie is een spirituele oefening en kan je onder andere helpen om ‘rustiger te worden in je hoofd’ en te zorgen dat je lijf minder ‘wiebelig’ wordt. Het woord meditatie komt van het Latijnse woord ‘meditate’, wat ‘reflecteren op’ betekent. Yoga international beschrijft meditatie als een heldere relaxte geest die naar binnen is gericht, niet gericht op de externe wereld. Er zijn veel soorten meditatie. In de volksmond worden veel methodes die gericht zijn op aandacht meditatie genoemd. Dit kan het herhalen van een gebed zijn, een mantra, het visualiseren, of gericht nadenken, ofwel contempleren en zelfs het concentreren op een bezigheid zoals sport. Allen hebben ze gemeen dat het gaat om een oefening in het continueren van aandachtig zijn. Bovendien heeft het vaak een kalmerend en heilzaam effect. De drukke chaotische geest kan vrediger en stabieler worden en zich beter richten op één punt. Vooral een ADHD-/ADD’er, heeft moeite om zich te concentreren en het overzicht te houden als er op verschillende vlakken veel van hen wordt gevraagd. Aangezien er vele vormen van meditatie zijn, is het lastig om de voor jou meest geschikte vorm te kiezen.

De verschillen

Het onderscheid tussen verschillende meditatiemethodes lijkt misschien klein, maar het effect op de ADD/-ADHD´er kan toch wel degelijk verschillen. Bij sommige retraites, waaraan ik deelnam, moest de aandacht op een bepaald gebied worden gehouden, zoals de ademhaling. Bij sommige methodes of tradities moest de ademhaling gevolgd worden bij de neusvleugels, zoals bij het Goenka en Pa-auk mindfulness systeem, of bij de beweging van het buikgebied, zoals bij het Mahasi mindfulness systeem (allen afkomstig uit Burma/Myanmar). In de Thaise traditie is het meestal de bedoeling dat de ademhaling door het hele lichaam wordt gevolgd. Bij het Goenka systeem, wordt de meditatie echter in tweeën gedeeld. Of je concentreert je op de ademhaling, of alleen op de lichamelijke gewaarwordingen. Bij andere methodes, zoals bij de Mahasi dient de aandacht gericht te zijn op wat op de voorgrond staat; een gedachte, gevoel, geluid, etc. Tevens moet de ademhaling worden gevolgd. Bij een andere mindfulness methode Chitanupassana, die wordt gevolgd in Shwe oo min in Burma, concentreert men zich niet zozeer op de ademhaling maar enkel op wat er op de voorgrond staat.

Ik benoem hier slechts alleen enkele van de vele verschillende Boeddhistische mindfulness methodes en tradities. Daarnaast zijn er nog Zen en allerlei andere meditatievormen in de Tibetaanse traditie en vele niet Boeddhistische meditatievormen.

Mindfulness meditatie

Mindfulness meditatie is een monitoringsoefening die alleen ontwikkeld kan worden door training en educatie (Preston, Heaton, McCann, & Watson, 2009). Je wordt er dus niet mee geboren. Iemand met ADHD/ADD vindt het lastig om ergens zijn aandacht bij te houden. Dit komt mede doordat hij niet goed kan monitoren. Het kost iemand met ADD/ADHD veel energie om de aandacht lang bij één taak houden maar ook juist om die aandacht te verplaatsen als hij ergens erg op is gefocust (hyperfocus) is een energievreter (Wyatt & Machado, 2012). Meditatie leert je zo te focussen dat het je zo min mogelijk energie kost om je ergens op te focussen. Hierdoor kan meditatie heel waardevol zijn voor iemand met ADHD/ADD. Lutz, Slagter, Dunne, and Davidson, (2008) lieten zien dat proefpersonen, na een meditatietraining, langer hun aandacht kunnen houden bij één taak en dat het minder moeite (en energie) kost naar gelang men meer ervaring heeft met meditatie. De mogelijkheid om zich op één taak naar wens te kunnen concentreren, wordt op den duur zelfs een stabiele eigenschap van de persoon.

Niet oordelen

Mindfulness meditatie heeft een extra kernkwaliteit. Het is tevens een oefening in het niet oordelen, of dis identificeren. Bij mindfulness meditatie train je jezelf om gevoelens en gedachtes te kunnen waarnemen zonder de emotionele, of intentionele reacties die daar normaalgesproken automatisch op volgen. Een gevoel, een gedachte, een geluid, een geur, het is zo als het is, en mag er zijn zoals het is. Niets meer en niets minder. Dat wordt mogelijk gemaakt door het innerlijk ”reflecteren op”, met het voornemen niet te reageren. Dit is een belangrijk basisprincipes van de mindfulness meditatie. De aandacht is meer gericht op de waarnemer dan op hetgeen dat wordt waargenomen. Dit kan een belangrijk punt van rust, focus en helderheid betekenen in de chaos in de wereld van iemand met ADHD/ADD.

Werking meditatie

Mijn ervaringen met meditatie en het effect ervan op mijn ADD zijn overwegend positief. Toch is er nog niet heel veel bekend over de werking van meditatie op ADHD/ADD. In een studie van Grossweald et al (2008) onder tien-, elf- en veertienjarige kinderen met ADHD bleek dat ze minder problemen hadden na een training in transcendente meditatie. Gedurende een onderzoek van Singh et al. (2010) kregen niet alleen de jongeren maar tevens hun ouders mindfulness training. Uit eerder onderzoek bleek dat het belangrijk is dat ook ouders mindfulness leren, zodat ze weten hoe ze moeten reageren op de jongeren. Bovendien heeft ADHD/ADD een sterke genetische component en kunnen de impulsieve reacties van de ouders vaak de problemen van de kinderen in stand houden. Uit dit onderzoek bleek uit de zelfrapportages van de ouders en van de jongeren dat zij zelf een verbetering ervaren. Toen de leraren op school werd gevraagd of ze een verbetering in het gedrag van de jongeren zagen, bleek dit echter helaas niet het geval.

Meditatieonderzoek

Black, Milam en Sussman, (2009) vergeleken in een meta-onderzoek verschillende meditatieonderzoeken bij jongeren tussen de zes en achttien jaar met gedragsproblemen. Waarbij onder andere mindfulness, transcendente meditatie en mindfulness gedragstherapie en stressreductie (MBSR en MGT) werden ingezet. De verschillende meditatiemethodes bleken effectief tegen hoge bloeddruk, ADHD, leerproblemen en fysiologische- en psychosociale problemen. Toch laat meditatieonderzoek nog wel eens wat te wensen over. Vaak wordt bijvoorbeeld geen gebruik gemaakt van een controlegroep. Het zou goed zijn een groep te vergelijken die ‘denkt’ meditatie te leren, maar die in werkelijkheid iets anders leert met een groep mensen die daadwerkelijk een meditatietraining volgen. Ook kan de verwachting van onderzoekers effect hebben op de resultaten van het onderzoek. Veel meditatieonderzoekers zijn zelf enthousiaste mediteerders en tonen graag een positief effect aan. Een bijkomstige moeilijkheid is dat er veel verschillende meditatiemethodes zijn en mensen hun persoonlijke voorkeuren hebben.

In het westen is de meeste bekende vorm van meditatie waar onderzoek naar is gedaan een vorm van mindfulness ontwikkeld door Jon Kabat-Zinn, bekend van de ontwikkeling van Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) en Mindfulness Behaviour Therapy (MBT). De basis hiervan ligt bij boeddhistische meditatie uit het Oosten. Als je je meer wilt ontwikkelen in meditatie, is dat ook meestal waar je terecht komt. Ofwel in het oosten, ofwel bij centra in het westen waar dit soort meditatie wordtbeoefend.

Vergelijken

Burke (2012) vergeleek vier populaire meditatiemethodes: mantra, mindfulness, Zen en Qikong visualisaties. Een grote groep proefpersonen, zonder kennis van meditatie, werd alle vier de methodes geleerd. Het bleek na afloop dat de voorkeur voor de verschillende methodes ongeveer gelijk was verdeeld. Dat wil zeggen; er was geen methode die er positief uitsprong, die voor een grote meerderheid de voorkeur had. Ook al zullen de meeste vertegenwoordigers van de tradities, of meditatiemethodes de eigen methode presenteren als de meest effectieve, meestal voor het bereiken van verlichting, lijkt de keuze voor een bepaalde meditatiemethode toch vaak een individuele keuze. Toch kunnen er verschillen zijn in de werkzaamheid van verschillende methodes, voor verschillende moeilijkheden en voor verschillende type mensen. Daar zou de wetenschap een belangrijke rol in kunnen spelen, maar tot op heden zijn er eigenlijk niet, of nauwelijks onderzoeken die verschillende meditatiemethodes vergelijken.

De juiste methode

Als er zo veel meditatiemethodes zijn, hoe weet je dan welke voor jou de juiste is? Zelf heb ik in verschillende fases in mij leven behoeft gehad aan de beoefening van verschillende meditatiemethodes. Hoe het wordt onderwezen en met welke instelling iemand begint kunnen ook een belangrijk verschil maken in of en zo ja hoe effectief het is. Zo heb ik meditatieretraites gedaan die heel streng waren. Je mocht niet bewegen en moest veel regels volgen. In het begin voelde dat goed, maar later ging ik me te erg op mezelf concentreren en kon me moeilijker ontspannen. Een ADHD/ADD’er vindt het vaak moeilijk om zich aan allerlei regeltjes te houden en heeft vaak het gevoel dat hij niet aan de strenge eisen van deze tijd kan voldoen. Daarom hebben ze vaak een minderwaardigheidsgevoel. Voor een ADD/DHD’er zijn daarom ontspanning en zelfacceptatie extra belangrijk. In meditatiekloosters waar er meer vrijheid was, had ik meer ruimte om mezelf te laten zijn zoals ik was. Dat vond ik plezieriger. Kortom, als een bepaalde methode of aanpak niet werkt, betekent dat niet dat een andere meditatiemethode ook niet werkt. En wat de een als heel plezierig ervaart hoeft voor de ander niet de beste keuze te zijn.

Mijn ervaring

Meditatie heeft mij enorm geholpen. Het was niet altijd even makkelijk. In het begin zelfs onmogelijk. Want na tien minuten werd ik gek. Veel onrust, negativiteit en snel pijntjes. Dat ik zo snel afgeleid was werd mede veroorzaakt doordat ik mijn diepere negativiteit niet onder ogen durfde komen. Door meditatie heb ik geleerd daar juist naar te kijken en daardoor is er veel rust gekomen. Nu zit ik soms enkele uren met een kalme geest zonder dat ik me een minuut verveel. Dat had ik daarvoor onmogelijk geacht. De kwaliteit van mijn leven is enorm toegenomen, maar dit heeft lang geduurd.

Voor mij was het essentieel om me langere tijd, zelfs meerdere maanden, terug te trekken in retraites in kloosters en meditatiecentra. Voor velen lijkt het leven in een klooster onmogelijk. Ze denken veel te missen, maar dat valt misschien best mee. Ook ik was iemand met veel vrienden, leuke familie en ik hield van drinken, seks en drugs op zijn tijd. Tot mijn verrassing merkte ik dat als de prikkels er niet waren, ik ze eigenlijk nauwelijks miste. Het overzicht en de structuur in een klooster maakte mijn leven voor het eerst weer overzichtelijk en hierdoor begon ik geleidelijk in te zien wat er onderliggend in mij speelde. Ik ben de kwaliteit van leven in kloosters en meditatiecentra ver van de bewoonde wereld uiteindelijk zo gaan waarderen, dat ik er ruim vier jaar heb geleefd, waarvan 1,5 jaar als monnik. Met moeite ben teruggekeerd naar het westen en het gewone leven. Het is weer een nieuwe uitdaging om oude moeilijkheden onder ogen te komen. Het is uiteindelijk denk ik belangrijk een gebalanceerd leven te kunnen leiden in een wereld met de uitdagingen van deze tijd. Toch was dat voor mij niet mogelijk geweest als ik niet langere periodes in een rustige en afgesloten omgeving had geleefd, waarin de mensen en eigenlijk de hele omgeving gericht zijn op de kwaliteit van leven. Niet de kwantiteit. Van jongs af aan worden we geconditioneerd de waarde van ons handelen met externe criteria te toetsen, zoals cijfers op school, geld en erkenning van anderen, terwijl we veel beter af zijn als we ons handelen leren toetsen naar interne criteria. Dat is misschien de belangrijkste les die ik heb geleerd.

Meditatie versus medicatie

Maar hoe verhoudt het nemen van medicatie zich uiteindelijk tot een alternatieve methode als het volgen van meditatietrainingen. Er zijn weinig onderzoeken die meditatie met andere interventies vergelijken. Grosswald (2013) doet wel een poging. Hij vergeleek het gebruik van meditatie bij ADD-/ADHD’ers met het gebruik van medicijnen. Er worden in deze paper zowel fysiologische, als hersenonderzoek, als psychologische onderzoeken vergeleken. De ideale aanpak van ADHD is volgens de auteur een hybride methode waarbij zowel mindfulness, psychostimulanten en levensstijl keuzes, met verbeterde skills en zelfzorgzaamheid worden gecombineerd. Het gebruik van medicatie zou vooral voor erge gevallen wenselijk zijn. Maar op de langere termijn zijn er sterke aanwijzingen dat meditatie een betere permanente optie is.

Bijwerkingen

Vergeleken met medicatie, heeft meditatie eigenlijk niet of nauwelijks bijwerkingen. Al eeuwen wordt meditatie in verschillende culturen beoefend met vooral gunstige effecten. Een uitzondering is de zogenaamde ‘dark night of the soul’, wat inhoudt dat mensen als gevolg van zeer intensieve meditatie last kunnen krijgen van angstaanvallen, afgunst en andere diepgaande emoties. Voor veel Oosterse spirituele tradities is dit echter een belangrijk stadium waar men doorheen moet om uiteindelijk volledige spirituele bevrijding te kunnen ervaren. Aan dit principe wordt in het westen vaak voorbijgegaan. Een ander voordeel van meditatie in vergelijking met medicatie, is dat er bij meditatie niet of nauwelijks kosten aan zijn verbonden, behalve een investering in tijd. Het levenslang slikken van medicijnen is erg kostbaar. Tot slot zou volgens Grosswald meditatie een grotere impact hebben op de ontwikkeling van effectieve neurale paden.

Effect op de hersenen

Uit een onderzoek onder Zen mediteerders bleek een toename van de dikte van de grijze materie. Hoe langer iemand mediteerde, hoe dikker de grijze materie was. Dit terwijl de grijze materie bij iemand met ADHD/ADD juist dunner is (Grant, Duerden, Courtemanche, Cherkasova, Duncan, Rainville, 2012). De grijze materie in de prefrontale cortex, dat is het voorste gedeelte van de hersenen, is verantwoordelijk voor aandacht, planning, organisatie, emotie regulatie en inhibitie van impulsen. Precies de dingen waar iemand met ADHD/ADD in tekort schiet. Uit een MRI van Lazar et al (2005) bleek bij mediteerders juist een verhoogde hersenactiviteit in de prefrontale cortex waarneembaar. Volgens onderzoekster Eileen Luders neemt de grijze materie bij meditatie vooral toe in de hippocampus, de thamalus en de temporale kwab. Dit zouden gebieden zijn die belangrijk zijn bij de emotieregulatie. Het zou volgens de onderzoekster een reden kunnen zijn dat mediteerders over het algemeen beter met tegenslagen kunnen omgaan. Luders zegt hierover op de Amerikaanse nieuwssite Science daily: “We weten dat mensen die consistent mediteren een bijzonder vermogen hebben om positieve emoties te koesteren, emotioneel stabiel te blijven en zich verstandig te gedragen”. Onderzoek van Lazar et al (2011) toont aan dat een mindfulness programma van acht weken zorgt voor meetbare verschillen in de hersenactiviteit in gebieden van de hersenen die te maken hebben met geheugen, een gevoel van zelfempathie en stress. Ook blijkt door meditatie de activiteit van de amygdala af te nemen. Dit gebied speelt een belangrijke rol bij emoties zoals angst en boosheid.

Effect op de stemming

De relatie tussen ADHD/ADD en meditatie moet misschien wat breder worden gezien. ADD/ADHD’ers hebben een breed scala aan symptomen waarop meditatie een gunstig effect lijkt te hebben. Veel ADD/ADHD’ers kampen bijvoorbeeld met affectieve klachten zoals: een instabiele emotie regulatie, angsten en depressies, stress, onrust en dergelijken. Door monitoren, of mindfulness meditatie nemen dit soort klachten af (Engel, Fries, and Singer, 2001). Er zijn veel onderzoeken waaruit blijkt dat meditatie een gunstig effect heeft op de stemming. Uit een onderzoek van Speca, Carlson, Goeders & Angen, (2000), onder kankerpatiënten waar Mindfulness Meditatie werd toegepast, bleek 65% een langdurige toename in de positieve stemming te ervaren. Gaya en andere onderzoekers van de John Hopkins universiteit toonden aan dat door slechts 30 minuten meditatie per dag spannings- en depressieve klachten vergelijkbaar afnamen als bij het gebruik van antidepressiva. Meditatie lijkt over het geheel beschouwd te zorgen voor een verbetering van de gehele mentale en fysieke gesteldheid. Uit een onderzoek van het Radbout UMC bleken mediteerders bijvoorbeeld minder ziekteverschijnselen te vertonen na het contact met een bacterie in vergelijking tot niet mediteerders. Volgens Dr. Morning Wolf zou meditatie je jong houden doordat je letterlijk uit de tijd stapt, in de pinal (klopt dit???) klier. Dit gebied maakt hormonen vrij gerelateerd aan jeugdigheid, bioritme, perceptie en het immuunsysteem.

Talenten

Het zou goed kunnen dat als een ADD/ADHD’er zichzelf een gezonde en gebalanceerde manier van leven aanleert, met behulp van meditatie, hij de waardevolle aspecten van ADD/ADHD ook beter kan benutten. Dat er aan ADD/ADHD ook positieve kanten zitten wordt wel eens vergeten omdat er zo vaak wordt gesproken over de problemen van ADD/ADHD. Dat iemand zich bijvoorbeeld moeilijk kan organiseren, of zich niet kan concentreren wordt vaak als negatief bestempeld. Je kunt je afvragen of het niet op kunnen letten wel zo verkeerd is. Hoe natuurlijk is het om lange tijd te moeten luisteren naar iets wat je niet interesseert? Dat iedereen zich naar een gemiddelde norm moet kunnen gedragen? Als iets een ADD/ADHD’er namelijk wel interesseert en hij heeft zelf iets in te brengen, dan kan hij zo geconcentreerd en gedreven zijn dat hij creatiever en productiever is dan niet ADD/ADHD’ers. Uit een onderzoek van White, shah (2011) blijkt bijvoorbeeld dat ADD/ADHD’ers vergeleken met niet-ADD/ADHDers, meer origineel en creatief denken en ook in het echte leven meer creatieve projecten verwezenlijken. Ook werd de score op het ‘forsight thinking profile’ van Puccio (2002) afgenomen. Hieruit bleek dat de ADD/ADHD’ers beter waren in het genereren van ideeën, maar dat de niet-ADD/ADHD’ers beter scoorden op het verhelderen van problemen en het toepassen en praktisch ontwikkelen van ideeën. Het is dus belangrijk om gebruik te maken van de talenten en voorkeuren om te zorgen dat de juiste persoon op de juiste plaats zit. Dan benut je immers ieders talent en doet men werk of voert men taken uit waar men blij van wordt. Een ADD/ADHD’er komt dan bijvoorbeeld meer tot zijn recht dan dat wanneer hij in een strak keurslijf moet passen. Dit is zowel in het belang is van de ADD/ADHD’er als zijn omgeving.

Conclusie

Alles wijst er op dat meditatie een goed alternatief voor medicatie kan zijn bij het behandelen van ADHD/ADD-symptomen, of zeker een waardevolle aanvulling. Er is niet veel wetenschappelijk bewijs voor de effectieve werking van meditatie op ADHD/ADD. Er zal nog veel meer onderzoek naar meditatie moeten plaatsvinden, vooral naar de verschillende soorten meditatie voor verschillende types mensen met verschillende soorten problemen. Toch is wat er is veelbelovend. Vooral de zichtbare effecten op de hersenstructuur zijn moeilijk te ontkennen. Ook de heilzame effecten op lichaam en geest, en daarmee de kwaliteit van leve, zijn eigenlijk onweerlegbaar. Voor iemand met ADHD/ADD kan meditatie een belangrijk instrument zijn om ontspannen en met een accepterende houding om te gaan met moeilijkheden. Het kan maken dat de processen van de geest meer op een metaniveau kunnen worden geobserveerd. Hierdoor is een ADD/ADHD’er minder overgeleverd aan allerlei impulsen om hem heen en kan hij zich beter focussen en kan hij zijn rust beter vinden.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief
Wordt op de hoogte gehouden van cursussen, retraites, nieuwe boeken en artikelen.
We sturen nieuwsbrieven incidenteel en delen, of verkopen je email niet aan derden.