Mindfulness en wijsheid

“Mediteren is niet iets proberen te ervaren waarover je gehoord of gelezen hebt”
– U Tejaniya

Door: Marnix van Rossum

Sayadaw U Tejaniya is een hedendaagse Birmese vipassana-leraar en monnik, die de laatste 10 jaar een ware opmars heeft gemaakt in ‘vipassana-land’. Hij is eigenzinnig, traditiedoorbrekend en trekt studenten aan als Joseph Goldstein en Carol Wilson. Belangrijk nieuws is dat hij april dit jaar (2016) naar Nederland komt en een door de SIM georganiseerde retraite zal geven.

Populariteit

U Tejaniya lijkt om verschillende redenen populair te zijn. Hij kan iemand als geen ander wijzen op het ‘verkeerd’ toepassen van een meditatiemethode, wat in korte tijd tot transformatie kan leiden. Ook is zijn benadering erg behulpzaam voor het dagelijkse leven buiten een klooster.
Verwacht geen altijd vriendelijke, altijd geduldig luisterende leraar. Hij is geen metta-specialist. Iemand vroeg aan Sayadaw:

“Waarom leert u ons geen metta of liefde- en mededogenmeditatie zoals in andere kloosters?”

Zijn antwoord was: “Ik heb tien jaar metta-meditatie gedaan, maar veel liefdevoller werd ik er niet van.” Hij is eerlijk en direct. “‘Inzicht’, daar draait het om.”

Zijn leraar was Shwe Oo Min Sayadaw, die in 2002 is overleden en door alle tradities in Birma (Myanmar) veel aanzien genoot. ‘Ga maar beoefenen bij andere tradities en leraren en kom dan terug om daarover te rapporteren’, gaf Shwe Oo Min aan U Tejaniya mee. Dat is een ongebruikelijk advies in het traditiegetrouwe Birma. Dit heeft mogelijk wel bijgedragen aan de unieke en eigenzinnige aanpak als het gaat om vipassana.

Mindfulness van geest (Cittanupassana)

U Tejaniya focust op Cittanupassana, ofwel het derde fundament van mindfulness (de geest) vanuit de Satipatthana. De geest is volgens U Tejaniya het belangrijkste om te benadrukken in meditatie. Mediteren is een activiteit van de geest, zegt hij. Dat doen we met de geest, niet met ons lichaam. Zowel lichaam, gevoel, als dhamma’s (groeperingen/ wetmatigheden) vinden bovendien plaats in de geest en daarom omvat mindfulness van de geest de gehele Satipatthana.

De bekwame meditatieve houding

Hoe de geest observeert, staat centraal in zijn onderwijs. Doen we het met een achterliggende agenda, wensen en verlangens, of zijn we daarentegen ontspannen, onbevangen, receptief en geïnteresseerd? Voorafgaand aan de meditatie adviseert hij:

“Vraag je af, wil ik in meditatie iets bereiken waarover ik gehoord of gelezen heb? Of juist iets niet ervaren? “Zo ja, dan is dat niet de weg van
dhamma”

Wanneer je geconcentreerd wilt raken, een stille geest wil hebben bijvoorbeeld, dan is dat verlangen en daar wil je als mediterende nou precies van afkomen.
Het zou daarom tegenstrijdig zijn te mediteren met zo een wens op de achtergrond, omdat het lijden veroorzaakt. Je mediteert toch om vrij te komen van lijden?

Relaxte baseline

Voor je begint met meditatie vraag jezelf af: ben ik relaxed en ontspannen? Dat komt overeen met de instructie in de Satipatthana: ”Hij vertoeft in mindfulness, vrij van verlangen en onvrede naar de wereld.” Alleen als je ontspannen bent zonder iets anders te verlangen, dan neemt de mindfulness en concentratie werkelijk toe, is de mening van U Tejaniya.

Een ander voordeel van een relaxte en receptieve houding als ‘vast anker’ is, dat als dit verandert, men zich hier sneller bewust van is. Als we plots de kalmte verliezen door bijvoorbeeld irritatie dan merken we dat eerder op. Hierdoor kan de irritatie, ofwel de aversie, als nieuwe meditatieobject gelden en waarop de bekwame houding beoefend kan worden.

Aversie is niet iets om weg te wensen, maar is eerder iets interessants; zo hoopt U Tejaniya dat we het leren te benaderen. Aversie (en verlangen) maakt namelijk dat we lijden en we moeten het daarom leren begrijpen. Een valkuil kan zijn dat we de aversie of irritatie afwijzen. ‘Als boeddhist mag ik niet geïrriteerd zijn’. Maar dat is geen bekwame houding ten opzichte van de aversie. Er is geen zelf dat iets fout doet, dus ‘jezelf’ de schuld geven klopt niet en belemmert verder inzicht.

Deze bekwame meditatieve houding is vergelijkbaar met die van een natuurwetenschapper. Die registreert de processen in de natuur, zonder er iets mee te willen, of er iets van te vinden, maar om het te leren kennen. Net zo, zijn wij de ‘natuur’-wetenschappers van onze eigen geest.

We zijn erg gewend, te oordelen. Het een te willen en het ander niet, maar als je je verstoringen (defilements) veroordeelt en in een hokje stopt, zegt U Tejanniya, dan zullen ze je op andere manieren blijven controleren. Zijn eerste boekje heet mede daarom Don’t Look Down on the Defilements, They Will Laugh at You

“Als ik over concentratie praat, dan bedoel ik stabiliteit, gerustheid, kalmte, stilte, evenwichtigheid, of de bijeengekomen geest.
Deze is het gevolg van een wijze ontspannen houding, waarin je naar niets op zoek bent.”

Je kunt je beter afvragen, welke onderliggende ‘houdingen’ en verwachtingen veroorzaken deze aversie? En kloppen die wel?

Inzicht in de werkelijke oorzaken (i.p.v. reageren op de aanleiding), maakt over het algemeen dat de aversie spontaan verdwijnt. Toename
van dit soort inzichten zou maken dat de geest geleidelijk steeds meer afstand gaat nemen van onheilzame of verstorende gedragingen.

Concentratie

U Tejaniya benadrukt een vorm van concentratie in zijn beoefening, die niet het gevolg is van focussen.

‘Onheilzame concentratie’ gebeurt veel bij yogi’s zegt hij. Dat is focus met te veel energie, gestuurd door verlangen om ergens te komen. Deze ‘zware concentratie’ kan gevaarlijk zijn.

De energie om ‘ergens te komen’ bouwt zich op tot een niveau dat yogi het niet meer in controle heeft. Het kan de verstoringen zelfs versterken, ‘double trouble’, zoals hij zegt in het interview dat hij gaf aan U Kumara (Zie sayadawutejaniya.org)

“Als ik over concentratie praat”, zegt U Tejaniya, “dan bedoel ik stabiliteit, gerustheid, kalmte, stilte, evenwichtigheid, of de bijeengekomen geest. Deze is het gevolg van een wijze ontspannen houding, waarin je naar niets op zoek bent.”

“Deze vorm van concentratie”, zo meldt U Tejaniya, “duurt langer om zich te ontwikkelen, dan bij focussen, maar het voordeel is dat we hem minder snel verliezen in het dagelijks leven dan de concentratie die het resultaat is van de meer gefocuste beoefening.”

Methodiek

De methodiek van U Tejaniya wordt ook wel eens ‘open gewaarzijn’ genoemd. Wees gewaar, maar controleer niet van welk object je gewaar bent. Er is altijd wel iets om gewaar van te zijn. Wanneer we gewaar zijn van de geest, zijn we tegelijk ook gewaar van objecten in de geest. Dat kan ‘zien’ zijn, of horen, of voelen, of een gemoedsstaat zijn. Dat wisselt snel, of juist niet.

“Je kunt ook van meerdere objecten tegelijkertijd gewaar zijn”,

zegt U Tejaniya. Continuïteit is vooral belangrijk. Zelfs op de wc’s van zijn klooster hangen bordjes ‘wees gewaar’. Inzicht kan ieder moment ontstaan.
Er kan zo een momentum van mindfulness ontstaan, waarbij natuurlijk gewaarzijn continue is. Dit geeft een gevoel van vrijheid zoals je nog nooit hebt ervaren, zo benoemt hij in het boekje Don’t Look Down. Je bent dan gewaar van gewaarzijn. De geest zelf wordt het object van gewaarzijn.

U Tejaniya onderwijst binnen zijn visie, dat ook lijkt op een ‘methode’, maar begeleidt tegelijk individueel. Hij reageert vrij, in het moment en ongebonden aan systematiek op de rapportage van yogi’s, die meestal in kleine groepjes plaatsvindt. Hierdoor kunnen de mediterenden ook veel van elkaar leren.

Laat objecten jou kiezen

In plaats van dat jij een meditatieobject kiest, laat objecten jou ‘kiezen’, zo luidt het advies. Zonder vast object mediteren kan lastig zijn voor zowel beginnende mediteerders, als mensen die gewend/gehecht zijn aan bepaald meditatieobject. Men kan zich ‘verloren’ voelen. Neem dan ‘de geestessituatie als geheel’, als meditatie-object, kan een advies zijn. Dan merk je misschien op dat er ‘aversie’ is voor ‘verloren’ voelen. Je kunt dan hierop de bekwame meditatieve houding beoefenen. In plaats van aversie kun je interesse ontwikkelen in bijvoorbeeld hoe ‘verloren’ voelen is, wat het veroorzaakt, etc.

Al adviseert U Tejaniya zo nu en dan ook om toch met de ademhaling als een meditatieobject te werken. Bijvoorbeeld om naar terug te keren als we te veel worden opgenomen door de gedachten, of niet weten wat we moeten doen. Dat is vooral aan de orde voor de beginnende mediteerder is de mening van U Tejaniya.

Labelen

Labelen van wat je opmerkt, is niet nodig, volgens U Tejaniya.

Als je weet dat je kijkt, weet dat je hoort, ruikt, denkt, dan is dat volgens hem genoeg. Dan is er namelijk al gewaarzijn. Een nadeel van labelen
kan volgens U Tejaninya zijn dat een soort mantra kan worden, een gewoontepatroon van de geest. Dat komt gefocuste concentratie ten goede, maar niet inzicht. Bovendien, labelen doe je in het dagelijks leven ook niet, dus je moet leren gewaar/mindful te zijn zonder labelen.

Ogen open

Een advies dat U Tejaniya ook geregeld geeft is om te leren met de ogen open te mediteren.

“In het dagelijks leven heb je, je ogen ook open”, zo zegt hij. “Als je niet mindfulness kunt beoefenen met de ogen open, verlies je gewaarzijn snel in het dagelijks leven.”

De bekwame meditatieve moeite

Mindfulness en daarmee bedoeld het ‘kennen’ van wat zich voordoet, hoeft geen moeite te kosten. Het is niet hard proberen te focussen. Dat is vanuit verlangen. “Doe je handen eens tegen elkaar”, zegt hij wel eens. “Voel je de sensaties van je handen, ken je ze? Je herinneren gewaar te zijn, is de moeite die het kost.”

Meditatieschema’s

Er is in zijn klooster minder nadruk op meditatieschema’s en vaste zituren. We zijn al zo geprogrammeerd om in blokken van tijd, van hier naar daar te bewegen is zijn mening. Als je jezelf verplicht een uur stil te zitten dan ben je meestal meer daarmee bezig dan met de kwaliteit van je meditatie.

U Tejaniya wil nog wel eens het voorbeeld geven van Goenka. “Nu beginnen we weer”, zegt Goenka aan het begin van een meditatie. Alsof je meditatie aan en uit kunt zetten, kan U Tejaniya soms lachend zeggen. Wees juist geïnteresseerd in waarom je beweegt van het een naar het ander, is zijn advies. Gun je zelf die vrijheid om oorzaak-engevolgrelaties op te merken. Inzicht in oorzaak en gevolg, dat is wat bevrijdt.

Beweeg natuurlijk en ontspannen

Het is volgens U Tejaniya niet nodig om extreem te vertragen, zoals langzaam lopen. Het gevaar dat daarin schuilt is dat je spanning opbouwt. Bovendien, in het dagelijks leven doe je ook niet alles langzaam. Beweeg natuurlijk en ontspannen op een manier waarbij de continuïteit van gewaarzijn gemakkelijk langdurig voortgezet kan worden.

Mindful praten

In zijn klooster mag er ook gepraat worden en het is dus geen ‘stilte’-klooster. Dat is omdat we ook praten in het dagelijkse leven, is zijn standpunt. Veel verstorende emoties, komen op gedurende het spreken. Er is daarom er veel te leren wanneer we praten. Wees dan gewaar van je intenties, zo is een advies. Waarom zeg je het een en niet het ander? Ook als je luistert: hoe is je reactie? Is er afkeer, of juist verlangen om in de rede te vallen? Al is het wel de bedoeling praten tot een zeker minimum te beperken in het klooster.
“Mijn klooster is een trainingskamp voor het dagelijks leven”, zo zegt hij. “Wat heeft het voor zin als je alles hier langzaam en geconcentreerd doet zonder te praten, maar in de buitenwereld plots alles anders is en je niet weet wat je moet doen?”

Wijsheid en vragen stellen

Soms kan het in meditatie goed zijn jezelf een vraag te stellen, benadrukt U Tejaniya. Waarom gebeurt dit? Wat is dit? Dat kun jezelf zo nu en dan afvragen. Dat prikkelt interesse en dat prikkelt inzicht. Misschien vergelijkbaar zoals dat bij Zen het geval is. Antwoorden kunnen dan als het ware spontaan (uit ons ‘onbewuste’?) ontstaan, maar dienen ook geen doel op zich te zijn, zo waarschuwt hij. Het is meer om de geest te ‘prikkelen’ wanneer deze bijvoorbeeld verveeld is.

Mindfulness in het dagelijks leven

Gewaarzijn kan overal en altijd beoefend worden. Zelfs achter de computer. Elke ochtend kan men wifi gebruiken in zijn klooster.

Soms laat hij iemand schrikken. “Ben je gewaar?”, roept hij dan terwijl je druk aan een e-mail werkt. “Weet je bijvoorbeeld dat je kijkt? Tikt? Zit?
Ademt? Wat je gemoedstoestand is? Je energielevel? Of ben je volledig opgenomen door de inhoud van ‘werk’?”

Het is belangrijk dat je niet alleen kan mediteren in stilte op een kussentje, maar ook als er veel informatie op je afkomt waar je iets mee moet. In theorie zou zelfs mindful multitasken mogelijk zijn. Het gaat om de houding waarmee we iets doen en of we daar gewaar van zijn. Multitasken we met aversie en stress, of zijn we ontspannen en hebben een observerende en onderzoekende houding naar deze situatie?

Nadelen/valkuilen

Zoals eerder genoemd kan de methode moeilijk zijn voor beginners. Ook wordt het klooster door sommige wat te ‘sociaal’ beleefd, met wat weinig stilte en discipline. De omgeving bij U Tejaniya kan voor sommigen wat weinig sturend en stimulerend zijn.

Ook bij deze ‘benadering van meditatie’ kan de mediterende overigens vervallen in zelfoordeel. ‘Ik heb geen bekwame houding en blijf maar reageren’, bijvoorbeeld. Of: ‘inzichten ontstaan niet, ik ben niets waard’.
Of juist: ‘Ik heb een inzicht, ik ben geweldig.’ Al zal U Tejaniya er zeker wat van zeggen als hij ziet dat dit speelt. Ook valt op dat U Tejaniya zichzelf een beetje lijkt af te zetten tegen andere methoden.
Hij lijkt dat te doen om mensen te helpen om een rigide en blind gebruik van een meditatiemethode los te kunnen laten, maar het beeld dat hij daardoor schept kan wat ongenuanceerd zijn. Voor Goenka is het bijvoorbeeld ook niet de bedoeling meditatie ‘aan en uit’ te zetten. Goenka benadrukt eveneens continuïteit: ‘Continuity of practice is the secret of success’. Ook kan het verplicht stilzitten (adhitthana) bij Goenka voordelen hebben. Misschien om een zekere volharding te ontwikkelen. De benadering van Goenka kan wel wat rigide worden lijkt het en erg gericht zijn op het focussen op een enkel object. Mindfulness
van geest, zoals van U Tejaniya, zou misschien een waardevolle aanvulling kunnen zijn op de Goenka-methode.

“Mijn klooster is een trainingskamp voor het dagelijks leven. Wat heeft het voor zin als je alles hier langzaam en econcentreerd doet zonder te praten, maar in de buitenwereld plots alles anders is en je niet weet wat je moet doen?”

Wat betreft de kritiek van U Tejaniya op de Mahasi-methode lijkt deze ook niet altijd even genuanceerd. In sommige gevallen kan labelen waarschijnlijk wel ‘nuttig’ zijn. Om actief en gericht gewaar te zijn en om ‘afstand’ en helderheid te creëren ten opzichte van ‘objecten’ misschien. Bovendien behoeden ook Mahasi-leraren voor ‘te veel’ label. 10% van de aandacht dient op het label te zijn en 90% op ervaren, is meestal het advies. Het is een ‘skillfull means’. Ook is het labelen in de Mahasimethode geen ‘wet’. In wat ook wel de vipassana ñana van ‘komen en gaan’ wordt genoemd, komen en gaan objecten zo snel dat labelen niet lukt en zelfs in de weg zit. Labelen is dan niet nodig (vergelijkbaar met momentum van U Tejaniya?). Ook te geforceerd langzaam bewegen, daar zal een goede Mahasi-leraar voor waarschuwen. De mediteerder krijgt meestal geadviseerd om op een natuurlijke manier te vertragen.

Toch kan ook de Mahasi-methode wat rigide worden toegepast. Te veel nadruk op focussen, ambitie, en het labelen kan misschien meer een concentratieobject worden dan dat het helpt voor inzicht. U Tejaniya, met de nadruk op de ‘houding waarmee’, op wijsheid en ontspanning, zou ook bij Mahasi een waardevolle aanvulling kunnen zijn.

Conclusie – het individu is belangrijk

Een conclusie kan zijn dat individuele toepassing belangrijk is. De een kan worden aangemoedigd meer moeite te doen, maar voor een ander die perfectionistisch en ambitieus is, kan dat averechts werken. De Boeddha gaf ook vooral individueel toegespitst onderwijs, omdat mensen daar het meeste mee geholpen leken te zijn.

Welk meditatieobject?

De Boeddha onderwees 40 meditatieobjecten voor verschillende types. Voor de een werkt een label misschien wel prettig en ondersteunt het de mindfulness, maar voor een ander? Voor de een werkt adem bij de maag, maar ik ken bijvoorbeeld iemand die veel last heeft van spanningen bij de maag, voor wie bij de neusvleugels het beste lijkt te werken. Mindfulness van geluid kan ook werken als de adem vervelend is. Uit de Satipatthana:

“Hij vertoeft in mindfulness (van lichaam, gevoel etc.), voor helder weten en continue mindfulness.”
Waarmee lijkt te worden gezegd dat mindfulness het doel is, niet de meditatieobjecten. Die lijken vooral een middel te zijn.

Meerdere wegen naar Rome

Het is goed mogelijk dat meerdere wegen naar Rome leiden. Ga je met de auto naar Rome (met een meditatiemethode), dan moet je wel kunnen rijden om vooruit te komen en geen ongelukken te maken. Belangrijk is hoe je de auto, ofwel de meditatiemethode bestuurt. Gebeurt dat op een vaardige en intelligente manier? U Tejaniya lijkt ons als geen ander te kunnen helpen inzicht te krijgen in hoe we onze meditatiemethoden besturen en hoe we vaardige reizigers kunnen worden.

De retraite (vol)

Deze is al volgeboekt en er is al een wachtlijst: SIM retraite vr. 22 april t/m zo. 1 mei 2016 ( 10 dagen), Sonsbeck-Hamb, Duitsland

Informatie – Nederlandse vertaling

De boeken van U Tejaniya zijn in het Engels gratis te downloaden op ashintejaniya.org.
Recentelijk is het boekje Don’t Look Down on the Defilemens in het Nederlands vertaald. Mocht u deze gratis per e-mail, in pdf-formaat, willen
ontvangen, stuur dan een e-mail naar info@mindfulness.in. Tegen druk-, en verzendkosten kunt u het ook per post opgestuurd krijgen.

Bronnen

Don’t Look Down on the Defilements, They Will Laugh at You (U Tejaniya, 2006)
Awareness Alone Is Not Enough (U Tejaniya, 2008)
Dhamma Everywhere (U Tejaniya, 2011)
Eigen ervaring / interpretaties op basis van retraites onder begeleiding van U Tejaniya (en van Mahasi, Goenka etc.)

Hier kunt u het originele artikel lezen.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief
Wordt op de hoogte gehouden van cursussen, retraites, nieuwe boeken en artikelen.
We sturen nieuwsbrieven incidenteel en delen, of verkopen je email niet aan derden.